ummæli

Lýsing av og kunning um nýútkomið verk, ofta eisini gagnmeting (kritikkur) av tí. Ummæli koma fram í bløðum, tíðarritum, og sama orð ber til at nýta um samsvarandi tættir í útvarpi og sjónvarpi. Upprunan til ummæli ber til at rekja aftur til tíðina, tá ið tíðarrit fóru at koma út, og blómatíðarskeið teirra er 19. og 20. øld. Ummæli eru millum frumheimildirnar, tá ið móttøkan, sum eitt bókmentaverk hevði fingið, verður kannað, og geva týdningarmiklar ábendingar um áskoðanir og hugsanir um bókmentir í einum ávísum tíðarskeiði. Tey fyrstu føroysku ummælini, sum tóku listfrøðiliga (estetiska) støðu til føroysk skaldverk, eru ummælini hjá Kristini í Geil um fyrstu føroysku skaldsøguna, Bábelstornið eftir Regin í Líð, (Tingakrossur Nr. 26 1910) og fyrsta føroyska yrkingasavnið, Yrkingar Janusar Djurhuus, (Tingakrossur Nr. 22 1914).

umskriving (gr. periphrasis)

U. er í klassiskari tungulist tann stílsnildin, at onnur orð ella orðasambond eru sett í staðin fyri vanlig orð. U. er tí skyld við *metonými. U. er eitt slag av týðing, merkir beinleiðis tað, sum umskrivingin sigur, er samheiti ella skilmarking, men metonými setir harafturímóti eitt annað hugtak í staðin. U. lýsir sostatt fyribrigdið við at nevna eginleikar hjá tí ella viðurskifti og ávirkan av tí, t.d. ‘hin alvaldandi’ = Gud.
Tær norrønu *kenningarnar eru eitt slag av u.

undirheiti

uppgjørd eyðmýkt

Ein snild í klassiskari røðulist, eisini nógv brúkt í miðøldini. Dømi: “Eg eri eingin røðari, men fari tó…”
Curtius 93-95, Heinrich Lausberg Curtius: 1990 Handbuch der literarischen Rhetorik, 93-95, gr. 275. 1990.

upplýsingarstevna

Rørsla í heimspeki, stjórnmálum, vísindum og bókmentum, sum hevði djúpa ávirkan frá endanum á 17. øld og til endan á teirri 18. Megineyðkenni hennara er tann bjartskygda trúgvin á kritiskt skynsemi og skilvísa (logiska) hugsan, sum við støði í kunnleika átti at hava við sær framburð á øllum økjum. Upplýsingin havnaði hevdbundnum teorium og fordómum og metti undirvísing og upplýsing at vera neyðuga undirstøðu undir at taka allar gamlar metingar til endurskoðan. Grundvøllurin var bæði nýfinningarnar hjá náttúruvísindamonnunum frá Kopernikusi til Newton og nýggjar teoriir í heimspeki, rationalisman, sum Descartes var upphavsmaður at, og empirisman hjá J. Locke. Upplýsingarrørslan byrjaði um endan á 17. øld í Fraklandi við stríðnum millum teir sonevndu ungu – “modernaðu” (“les modernes”) – og teir fornu (“les anciens”); teir ungu noktaðu at viðurkenna gamlar hevdbundnar áskoðanir men kravdu, at skynsamar umrøður fóru fram um tær; oddamenn fyri “teir modernaðu” vóru Fontenelle og P. Bayle. Voltaire gjørdist tann fyrsti, sum kunnaði um bretska heimspeki í riti sínum Lettres philosophiques sur les Anglais (Heimspekilig brøv um onglendingar) 1734, og hann var eftir tað undangongumaður hjá upplýsingini í Fraklandi saman við Montesquieu (høvuðsrit: L’esprit des lois, Andi lóganna, 1748) og alfrøðingunum við Diderot á odda. Tað sum hesir menn skrivaðu hevði ómetaliga ávirkan í Evropa og gjørdist støði undir bardaganum fyri mannarættindum og broyttum stjórnarháttum.
Eitt av úrslitunum av upplýsingarrørsluni var, at hópur av tíðarritum fór at koma út víða um lond. Tíðarritini røddu um siðalag og samfelagsspurningar. Fyrimyndin var enska tíðarritið The Spectator, sum Addison og Steele góvu út 1711-12. Við tíðarritunum var komin ein nýggjur pallur fyri almenna umrøðu, sum hevur verið síðani.
Í skaldskapi hevði klassisistiskur formur stórt vald, hóast evnini vóru nýggj. Hugmyndirnar hjá upplýsingarrørsluni koma greiðast fram í skaldsøgum, sum í Onglandi og Fraklandi brutu upp úr nýggjum, í sjónleiki, ikki minst skemtileiki, sum helt samtíðina fyri gjøldur (t.d. Marivaux, Beaumarchais, Goldoni, Sheridan, Holberg). Størstan leiklut í bundnum máli høvdu fróðskaparyrkingar, sum í 18. øld stóðu í blóma á síðsta sinni.
Í Føroyum er Jens Chr. Svabo (1746- 1823) ein høvuðsumboðsmaður fyri upplýsingina. Um tað ber alt virki hansara boð, sum tað er til skjals í mongu ritum hansara; tey kunnu býtast í fýra bólkar eftir evnum: Kvæðasøvn, orðasøvn, føroyafrágreiðing og rit um vinnulívið.
Bókmentir: Reidar Djupedal: “Svabo og orðabókastarv hansara” í Varðanum bd. 32. Jógvan í Lon Jacobsen: “Nøkur um um Svabo og upplýsingartíðina” í Máltingi Nr. 2, 1992, bls. 9 – 15.

upprunaverk

Skaldverk á upprunamáli: verk sum listafólk hevur skapað (móts. týtt, endurskapað). Sí *týðing.

utopi (av gr. ou, ‘ikki’, og topos, ‘staður’, t.e. ‘staður sum ikki er til’)

Skaldverk, sum lýsir eitt fyrimyndarligt ríki á einum ímyndaðum stað, antin her á jørð ella á øðrum knøttum, í nútíð ella framtíð. Heitið stavar frá verkinum Utopia (1516) eftir Thomas More, ið lýsir eitt fyrimyndarligt samfelag á Jørðini, har allar ognir eru samogn.